Spróbujmy teraz ukazać w skrócie historię Fordonu, który dzisiaj jest istotną
częścią organizmu aglomeracji bydgoskiej [źródło: Dzieje Fordonu i okolic ]
Pierwsze ślady pobytu grup ludzkich w okolicy Fordonu znane są z Pałcza
leżącego ok. 3 km na północ od miasta. Zabytki krzemienne pozostawili łowcy
kultury świderskiej z okresu 9 tyś. lat p.n.e. Osadnictwo na obszarze rodzimym
Fordonu pochodzi z okresu 6-4.5 tyś. lat p.n.e. Liczne pozostałości odkryto
ponadto z epoki brązu i żelaza. W okolicy Łoskonia znaleziono ozdoby z brązu i
grobowce kultury łużyckiej.
Od początków VI w. w Polsce pojawili się Słowianie. Najstarsze w rejonie
Bydgoszczy osadnictwo z tych czasów odkryto na szczycie Góry Zamkowej w
Zamczysku (VI-X w.). Następny dobrze udokumentowany ślad pochodzi z Fordonu,
gdzie od XI do XIV w. istniał castrum Wisegrod wymieniony przez Galla Anonima
pod datą 1113 r. Nad urwistym brzegiem Wisły 1.5 km od ujścia Brdy istnieje
grodzisko odpowiadające kronikarskim opisom. Późniejsza erozja przez Wisłę
zachodniego brzegu spowodowała rozmycie wysoczyzny, na której leży grodzisko. Z
jego pierwotnego obszaru pozostało 1/5 powierzchni wynoszącej ok. 1 ha.
W chwili obecnej z części środkowej obiektu zachował się fragment wnętrza z
wałem wewnętrznym i wyraźnie zaakcentowanym wjazdem od strony północnej.
Wewnętrzną cześć grodu otacza fosa o głębokości względnej 6m i szerokości 10-28
m. Za fosą leży dalsza część wału zewnętrznego o charakterze zaporowym.
Średnica grodziska mierzy 190 m, z czego na część wewnętrzną przypada 120 m. W
odległości 100 m na północny wschód od opisanego obiektu znajduje się
cmentarzysko szkieletowe.
Szczegółowe badania grodu rozpoczęte jeszcze przez Niemców w 1886 r., a
kontynuowane do dnia dzisiejszego wykazały, że Wyszogród był pogranicznym
grodem pomorskim (IX w.) o charakterze wojskowym, następnie polskim grodem (XII
do XIII w.) otoczonym podwójnym pierścieniem wałów. We wnętrzu obiektu
wyeksplorowano warstwę kulturową zawierającą relikt zabudowy w postaci chat
zrębowych, jam i palenisk spełniających funkcje gospodarcze i produkcyjne.
Licznie zgromadzony materiał pozwala zrekonstruować podstawy życia mieszkańców
grodu. Trudnili się rolnictwem i hodowlą, połowem ryb przy pomocy wędzisk,
sieci i ościeni. Niepoślednią rolę odgrywało też łowiectwo, czego dowodem są
fragmenty żuchw bobrów, rogów jeleni i saren. Mieszkańcy trudnili się również
garncarstwem, obrabiali kości, metale, drewno i glinę. Ok. 100 m od grodziska
znaleziono obosieczny miecz z XII w. W najbliższym otoczeniu istniała osada
podgrodowa
Powstanie Wyszogrodu wiąże się z walkami toczonymi między monarchią
wczesnopiastowską i Pomorzanami. Początek grodu wyznacza się na X wiek. Gród
sprawował kontrolę nad drogą wodną Wisły i drogami prowadzącymi z Kujaw na
Pomorze Gdańskie i do Ziemi Chełmińskiej. Istnieją podania o obecności w
grodzie św. Wojciecha podczas swej męczeńskiej wyprawy misyjnej do Prus. W 1090r. wyprawa Władysława Hermana przyniosła gwałtownie zniszczenie grodu. Warownia
pozostała jednak w rękach Pomorzan, którzy ją rozbudowali. W 1113r. Bolesław
Krzywousty wyprawił się na pas nadnoteckich grodów pomorskich. W pierwszej
kolejności król zaatakował Wyszogród. Bardzo sugestywny opis walk dał Gall Anonim. Wojska polskie po przeprawie przez Brdę starły się przez pomyłkę z Mazowszanami. Tak więc próba zaskoczenia Pomorzan nie powiodła się. Przez następne 8 dni czyniono przygotowania do zdobycia grodu, budowano machiny oblężnicze. Do szturmu nie doszło, bo obrońcy poddali gród w obawie przed zemstą Krzywoustego. Książę pozostał na miejscu kolejne 8 dni. W tym czasie umocniono gród i pozostawiono polską załogę. Po zakończonej kampanii całość weszła w skład Wielkopolski.
Terytorium wyszogrodzkie sięgało na północy po Trzęsacz, na zachód do Brdy, na
południu obejmowało Solec, Łęgnowo i Otorowo, na wschodzie granicą była Wisła.
Pierwszą znaną ze źródeł osobą dzierżącą gród był Janusz Wojsławic z rodu
Powałów (1145). W połowie XII funkcjonowały tu: targ, karczmy i komora celna.
Erygowano parafię. Pierwsza wzmianka o plebanie pochodzi z 1198r. Wiek XIII
upłynął na ciągłej zmianie przynależności terytorialnej:
- w spadku po rodzie Powałów Wyszogród przeszedł w ręce książąt pomorskich.
- książę pomorski Świętopełk powołał kasztelanię wyszogrodzką, której
kasztelanem został Arnold
- w 1238r. książę kujawski Kazimierz Konradowic zdołał opanować kasztelanię
bydgoską, natomiast sąsiedni Wyszogród pozostał nadal w rękach pomorskich.
- w 1242r. przy pomocy krzyżackiej książę Kazimierz Konradowic opanował
Wyszogród
- w 1271r. książę pomorski Mściwój przyłączył ponownie Wyszogród do ziem
pomorskich
- w 1288r. na drodze wymiany książę Mściwój przekazał kasztelanię wyszogrodzką
księciu wielkopolskiemu Przemysławowi II.
- w 1296r. po śmierci Przemysława Władysław Łokietek przyłączył Wyszogród do
Kujaw inowrocławskich.
To wydarzenie w sposób trwały powiązały wyszogrodzkie z KUJAWAMI.
Dokument z 1252r. potwierdza istnienie komory celnej. Dokument księcia
kujawskiego Kazimierza z 1250r. nakazuje utrzymywać w dobrym stanie grody w
Bydgoszczy i Wyszogrodzie.
W Wyszogrodzie leżącym na styku Kujaw, Pomorza, Mazowsza, Prus i Wielkopolski
dochodziło w tym czasie do kilku spotkań dyplomatycznych książąt okolicznych
księstw.
W 1314r. dokonano podziału księstwa inowrocławskiego na inowrocławskie i
księstwo bydgosko-wyszogrodzkie. Władysław Łokietek przejął dzielnicę
inowrocławską (w tym księstwo bydgosko-wyszogrodzkie) i wzmocnił militarnie
Wyszogród, kierując ataki na terytoria krzyżackie po drugiej stronie Wisły.
W 1330r. Krzyżacy skierowali odwetową wyprawę przeciwko grodowi. Załoga 200
ludzi broniła się do końca. 12 maja obrońcy zostali wycięci do ostatniego, gród
doszczętnie spalony. W następnym roku kolejna wyprawa krzyżacka ruszyła z
Wyszogrodu na Wielkopolskę. Opanowane ziemie Krzyżacy zamierzali na stałe
podporządkować ustanawiając m.in. komturstwa.
Wreszcie w 1337r. na mocy układu inowrocławskiego ziemia bydgosko-wyszogrodzka
powróciła pod panowanie polskie, co potwierdził pokój kaliski z 1343r.
zawarty przez Kazimierza Wielkiego. Przed swoją śmiercią Kazimierz Wielki
przekazał m.in. terytorium bydgosko-wyszogrodzkie Kaźkowi Słupskiemu widząc w
nim spadkobiercę tronu polskiego. Jednak sprawy potoczyły się inaczej. Po
rychłej śmierci Kaźka Bydgoszcz i Wyszogród wróciły pod władzę króla polskiego.
W 1380 ziemie te przekazano księciu Władysławowi Opolczykowi.
Po zniszczeniu przez Krzyżaków nie podjęto odbudowy grodu. Wyszogrodzkie
zostało włączone do kasztelanii bydgoskiej. Jednak osadnictwo nie zanikło
zupełnie. Pozostała wieś zwana Wyszogrodem i parafia.
21 października 1382r. Władysław Opolczyk powołał na prawie chełmińskim miasto
Wyszogród-Hoghemburg. Patrymonium obejmowało 4 wsie (Pałcz, Łoskoń, Miedzyń,
Wyszogród) i 5 wysp na Wiśle (obecnie wyróżnia się dwie: Wielką i Małą Kępę).
Powołany do życia nowy ośrodek miejski powstał na nowym obszarze 2.5 km na
wschód w centrum dzisiejszego Fordonu. miejscu adekwatnym dla przewidywanej
roli miasta w obsłudze handlu wiślanego. Pierwotna nazwa została zarzucona.
Pojawiła się nowa nazwa Fordon wymieniona po raz pierwszy w 1409 r. Nazwa
określała funkcję miasta. Fordan - oznaczało bowiem pobieranie opłat celnych na
rzece.
4 lipca 1424r. król Władysław Jagiełło, który w międzyczasie przejął ziemię
bydgosko-wyszogrodzką od Władysława Opolczyka wystawił nowy dokument
lokacyjny. Tym razem widniało tam określenie Fordan. Król dokonał reorganizacji
prawnej miasta, w miejsce prawa chełmińskiego wprowadził prawo magdeburskie.
Przyczyną zmiany było nieprzychylne nastawienie Jagiełły do Opolczyka i walka z
Zakonem o żeglugę na Wiśle.
Fordon z Bydgoszczą i Solcem stanowił zespół ośrodków, które znajdowały się w
centrum tych walk. W myśl przywileju Opolczyka miastem wzorcowym dla Fordonu
został Toruń, konkurent handlowy strony polskiej. Jagiełło jako miasto wzorcowe
wyznaczył Bydgoszcz, eliminując tym samym Toruń z wywierania wpływu na Fordon.
Starosta bydgoski Janusz Brzozogłowy został wójtem fordońskim. Tym samym trzy
miasta Bydgoszcz, Fordon i Solec będące bramami w kierunku Pomorza i Ziemi
Chełmińskiej stały się jednolitym zapleczem dla Kujaw.
Patrymonium miejskie wyznaczone dokumentem Władysława Jagiełły obejmowało
okoliczne wsie i osady m.in. Rybaki, Niecponie, Łoskoń, Pałcz, Jasieniec,
Suczyn, Mały Fordonek, Siersko, Siernieczek, Ujście, 4 wyspy na Wiśle m.in.
Wielką Kępę Ostromecką.
(tereny dzisiejszej Bydgoszczy na wschód od wiaduktów warszawskich) Natomiast
tereny dawnego grodu Wyszogród pozostały niezamieszkane.
Liczba mieszkańców miasta wynosiła w 1583r. ok. 200, a w 1663r. 470 osób
podobnie jak w Pakości, czy Koronowie. W 1774r. Fordon posiadał 861
mieszkańców, w tym 528 Żydów.
W 1441r. miasto wraz ze starostwem bydgoskim, Gniewkowem i Solcem znalazło się
w rękach kasztelana i starosty inowrocławskiego Mikołaja Szarlejskiego, a
następnie (do 1600) rodu Kościelecckich. W XVI w. w Fordonie funkcjonowała
komora celna o lokalnym znaczeniu. Dopiero przeniesienie w 1594r. przez
Zygmunta III Wazę miejsca pobierania cła wiślanego z Białej Góry nad Nogatem do
Fordonu było czynnikiem sprzyjającym rozwojowi Fordonu i Bydgoszczy.
W czasie "potopu szwedzkiego" w 1656r. miasto zostało doszczętnie spalone. W
I połowie XVIII w. wskutek ustawicznych pochodów wojsk, ściągania kontrybucji i
podatków, w Fordonie zasiedlonych było tylko 12 domów. Miasto ulegało
kilkakrotnemu spaleniu i zalaniu przez powódź na Wiśle w 1713r.
Fordon, choć miał bardzo dogodne położenie, nie uczestniczył w handlu wiślanym.
To Bydgoszcz była okolicznym centrum skupu zboża. Mieszkańcy trudnili się
rolnictwem, rzemieślnictwem, piwowarstwem oraz skromniej kupiectwem.
Na terenie miasta istniał od 1556r. drewniany kościół, w 1600r. zbudowany
jako murowany.
Żydzi w Fordonie pojawili się na pocz. XVI w. Posiadali synagogę, odbudowaną w
1699r. i 1781r. Byli znaczącym odsetkiem mieszkańców, w pewnych okresach
stanowili więcej niż połowę ludności.
Centralnym punktem miasta był rynek. Ulice były wąskie, nie było murów
miejskich. Tylko kilka obiektów było murowanych: kościół, komora celna i domy
niektórych mieszczan.
Droga do Bydgoszczy prowadziła inaczej niż dzisiaj drogą jarużyńską na północ
od miasta. W miejscu przyszłego mostu przez Wisłę znajdowała się przystań wodna
zapewniająca połączenie Fordonu z Ostromeckiem.
W XIX w. ludność miasta wzrastała powoli z 1,6 tyś. osób w 1804r. do 2,9 tyś.
osób w 1910r. Wzrastała liczba Polaków i Niemców, malała liczba Żydów.
W 1859r. utwardzono drogę do Bydgoszczy, położono chodniki, wzmocniono brzegi
Wisły.
Po uruchomieniu kanału bydgoskiego Fordon dzięki położeniu na styku żeglugi
Gdańsk-Berlin stał się miejscem pobierania opłat i nadzoru transportu
rzecznego. W 1780-83 zbudowano okazały budynek Dyrekcji Ceł i Akcyzy (dzisiaj
więzienie).
W 1900r. powstało Towarzystwo Upiększania Miasta Fordonu na wzór organizacji
bydgoskiej. Zorganizowano kąpielisko rzeczne nad Wisłą z ratownikiem.
Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, rzemiosłem, sternictwem i rybołówstwem na
Wiśle.
W końcu XIX i początku XX w. zaczął rozwijać się przemysł. Utworzono kilka
fabryk, z czego największa była cegielnia wykorzystująca miejscowe zasoby
gliny, największe w okolicach Bydgoszczy (do dziś pozostała rozległa glinianka
na terenie Parku Milenijnego).
Duże znaczenie dla rozwoju gospodarczego miasta posiadały inwestycje
komunikacyjne i budowa nowych obiektów. W 1885r. połączono Fordon linią
kolejową z Bydgoszczą, zbudowano remizę strażacką. W 1891-93 za 10 mln marek w
złocie zbudowano most fordoński wg projektu radcy Georga Christopha Mehrtensa.
Most był w tym czasie najdłuższym obiektem w Niemczech (1325 m). Ze względu na
znaczenie strategiczne został silnie ufortyfikowany (warownie i baszty
strzelnicze). W 1853r. w byłym budynku komory celnej utworzono rządowy dom
poprawczy dla kobiet.
W mieście istniały w 1920r. 5 szkół (ewangelicka, żydowska, mieszana,
dokształcająco-zawodowa, prywatna).
Po 1920r. Fordon był ośrodkiem przemysłu i rzemiosła, natomiast jego funkcja
związana z obsługą okolicznego rolnictwa posiadała znaczenie wtórne. Największe
znaczenie w mieście posiadała cegielnia Alberta Medzega lojalnego wobec
Polski Niemca. Cegielnia należała do największych i najnowocześniejszych tego
typu zakładów w kraju.
W zakresie komunikacji funkcjonowała linia kolejowa z Bydgoszczą, a od 1925r.
regularna linia autobusowa do Bydgoszczy. Spora część mieszkańców dojeżdżała do pracy do
Bydgoszczy. W 1932r. oddano do użytku przystań żeglugi rzecznej "Vistula".
Od czerwca 1920r. zaczęło funkcjonować więzienie dla kobiet. Od 1928r.
zaliczano je do więzień "ciężkich", w którym przebywały osoby skazane na co
najmniej 3 lata.
W pierwszych latach dwudziestolecia istniały 3 szkoły powszechne, w tym szkoła
niemiecka.
Otwarto kino. Znaczny wpływ na życie mieszkańców wywierała działalność
kulturalna różnych organizacji i stowarzyszeń, w tym zwłaszcza amatorski ruch
muzyczny, śpiewaczy i teatralny. W porze letniej, w niedzielę dużym
powodzeniem cieszyły się wycieczki do Ostromecka lub lasu parafialnego w
Jarużynie. Uczestnicy byli dowożeniu furmankami gospodarzy z Jarużyna i
Strzelec Dolnych. Kursowały też na Wiśle statki pasażerskie do Chełmna i
Ciechocinka.
Rozwijała się działalność sportowa. W 1923r. powołano pierwszy klub
sportowy Bałtyk , dla którego w 1932r. ukończono budowę boiska i strzelnicy.
Dzięki staraniom LOOP w 1933r. założono na terenie podmiejskim Fordonu na
stokach Czarnej Góry (obecnie nazywana Górą Szybowników) bydgoską szkołę
szybowników. Na terenie szybowiska zamontowano wyciągi i chwiejnicę, wzniesiono
budynek administracyjny i gospodarczy oraz hangary, w których w 1939r.
znajdowało się ok. 20 szybowców. Od 1936r. szkoła uzyskała nazwę Okręgowa
Szkoła Szybowcowa w Fordonie.
Tereny dzisiejszego Nowego Fordonu były zwane "Miedzyniem", były mozaiką pól i
lasów.
Po odzyskaniu niepodległości w 1945r. liczba ludności miasta zwiększała się
szybko z 3,5 tyś. osób w 1945r. dochodząc w 1972 do 8,7 tyś. osób.
W 1946r. przystąpiono do rozbiórki zniszczonego mostu, a w 1951-56r.
zbudowano od podstaw nowy, skrócony o 300 m względem poprzedniego w wyniku
zastąpienia jego fragmentów od strony Ostromecka nasypem ziemnym.
Większość mieszkańców znajdowała zatrudnienie w kilku miejscowych zakładach
przemysłowych, ale nadal 1/5 mieszkańców dojeżdżała do zakładów bydgoskich.
W mieście funkcjonowały upaństwowione zakłady przedwojenne, w tym zwłaszcza
cegielnia. W 1971r. ukończono budowę nowoczesnego, zautomatyzowanego elewatora
zbożowego, który był jedyną inwestycją przeprowadzoną od podstaw.
Rozwijało się budownictwo mieszkaniowe, zwłaszcza indywidualne. Pod względem
budownictwa domów jednorodzinnych Fordon przodował w powiecie bydgoskim.
Mieszkańcy już wtedy doceniali atrakcyjność Fordonu jako miejsca zamieszkania.
W 1963r. zorganizowano Fordońską Spółdzielnię Mieszkaniową, która do 1969r.
zbudowała 3 bloki, a do 1972r. kolejne 6 bloków i pawilon handlowo-usługowy
przy dzisiejszej ul. Pielęgniarskiej.
W mieście funkcjonowała Przychodnia Rejonowa, 2 szkoły podstawowe, Zasadnicza
Szkoła Rolnicza oraz Zasadnicza Szkoła Zawodowa o kierunku ceramiki budowlanej.
Do 1958r. istniała Fordońska Szkoła Szybowcowa na wzgórzach "miedzyńskich".
W dawnej synagodze funkcjonowało kino "Robotnik" (do 1990), działalność
prowadziła Miejska Biblioteka Publiczna.
W 1957 reaktywowano klub sportowy, tym razem pod nazwą "Wisła", dla którego w
1962-67r. wybudowano stadion przy dzisiejszej ul. Sielskiej.
|
06:25 
15:39
