Bydgoszcz posiada uznawane powszechnie tradycje przemys³owe i handlowe. Tradycja handlu siêga czasów staropolskich, natomiast przemys³u pocz±tku XIX wieku.
Tradycje rzemie¶lnicze i przemys³owe Bydgoszczy wi±¿± siê ¶ci¶le z imponuj±cymi tradycjami handlowymi. W zwi±zku z tym konieczne jest zapoznanie siê z rozdzia³em "Wa¿ny o¶rodek handlowy". Opisano tam równie¿ niezwykle istotn± rolê kana³u bydgoskiego dla rozwoju przemys³u i handlu.
W okresie staropolskim Bydgoszcz by³a silnym o¶rodkiem produkcji rzemie¶lniczej. W XVII w. dzia³a³o tu kilkana¶cie cechów oraz kilkadziesi±t rzemios³, niejednokrotnie o bardzo wyspecjalizowanym charakterze (m.in. bednarze, czapnicy, garncarze, ko³odzieje, kowale, krawcy, ku¶nierze, mielcarze, murarze, piekarze, piwowarzy, powro¼nicy, rze¼nicy, stolarze,
sukiennicy, szewcy, ¶lusarze i inni). Jednym z wa¿niejszych cechów by³a organizacja zdunów-garncarzy (1466), a tak¿e krawców i ku¶nierzy (1502).
Bydgoskie wyroby garncarskie by³y wysokiej jako¶ci i znane na terenie Rzeczpospolitej. Wyrabiano tak¿e broñ paln±. Wyroby sprzedawano przy okazji wizyt szlachty w mie¶cie zwi±zanej ze sprzeda¿± zbo¿a oraz transportowano wod± i l±dem do innych miast.
Znane w Rzeczpospolitej by³o piwo bydgoskie. W XVI wieku by³o jednym z najbardziej znanych w kraju obok piw pi±tkowskiego, piotrkowskiego, ³êczyckiego, ¿niñskiego i przemyskiego. Nic dziwnego, skoro w Bydgoszczy magazynowano ogromne ilo¶ci zbo¿a. Najwiêcej piwa oraz miodu pitnego eksportowano do Gdañska. Sprowadzano natomiast wina i towary kolonialne.
W 1487r. powsta³o Bractwo Szyprów (Sterników i Pomagierów) posiadaj±ce przywilej handlu sp³awnego na Wi¶le. By³o to Bractwo rzadko spotykane w innych miastach Korony.
Natomiast w 1532r. powsta³o Bractwo Kramarzy (drobnych kupców).
Od 1522 w. do XVIII w, na terenie Babiej Wsi znajdowa³ siê sk³ad soli ruskiej zwanej ¿up±. czwart± czê¶æ z dochodów przeznaczono na utrzymanie wojska. S³u¿y³a mieszczanom i szlachcie przybywaj±cej do grodu w celu sprzeda¿y zbo¿a i towarów le¶nych. Przy okazji zakupu soli szlachta zaopatrywa³a siê w wyroby miejscowego rzemios³a i towary przywo¿one z Gdañska. W 1579r. uruchomiono w Bydgoszczy warzelniê soli, która ze stochmalu, czyli rumu solnego z kopalni w Wieliczce i Bochni wyrabia³a sól spo¿ywcz±.
Wojny szwedzkie, a zw³aszcza wojna pó³nocna (pocz. XVIII w.), zarazy, klêski i za³amanie
handlu z Europ± Zachodni± by³y przyczyn± upadku gospodarczego Bydgoszczy w I po³owie XVIII wieku. Od 1750r. da³ siê zauwa¿yæ powolny wzrost znaczenia miasta. Miastu przyznano presti¿owe instytucje (Trybuna³ Koronny dla Wielkopolski), planowano przekopanie Kana³u Bydgoskiego (1766).
W 1772r. Bydgoszcz ze znacznymi terenami Krajny, Wielkopolski i zachodnich Kujaw zosta³a w³±czona do Prus. Na siedziby administracyjne wyznaczono Kwidzyn i Bydgoszcz. W ten sposób Bydgoszcz zosta³a stolic± obwodu nadnoteckiego, obejmuj±cego tereny od³±czone od Rzeczpospolitej w I rozbiorze. Zrealizowano kana³ bydgoski, który nada³ na 200 lat naprzód ¶wietlane perspektywy dla rozwoju Bydgoszczy.
Oderwanie Bydgoszczy od polskiego zaplecza skutkowa³o trudno¶ciami dla rzemios³a, które utraci³o swój rynek zbytu. W³adze pruskie próbowa³y przeciwdzia³aæ temu poprzez zak³adanie wielkich przedsiêbiorstw pañstwowych w duchu merkantylizmu. I tak:
- rozbudowano przejête m³yny staro¶ciñskie w zakolu Brdy (spalone w 1945)
- powsta³a pañstwowa wypalarnia wapna nad kana³em Bydgoskim (1778)
- utworzono Królewski Magazyn ¯elaza - sk³ad ¿elaza i towarów mieszanych (1776)
- utworzono rafineriê cukru trzcinowego braci Schickler (1774) na terenie ruin zamku bydgoskiego. Towar sprowadzano z zachodnich Indii.
- za³o¿ono liczne warsztaty tkackie
- powsta³a fabryka tkanin we³nianych i sukna Carla Schuncka (1782) przeniesiona ze Stargardu Szczeciñskiego
- za³o¿ono garbarniê w budynku dawnej mennicy oraz przy bramie Gdañskiej (1783)
- powsta³a farbiarnia pañstwowa (1785)
- zbudowano cegielniê miejsk± i liczne prywatne w zwi±zku z budow± kana³u
- powsta³a Królewska Faktoria Soli i M³ynów (1787)
- za³o¿ono papierniê na Czy¿kówku, a tak¿e inne drobne manufaktury jak np. fabryki octu
Zbudowano tak¿e kilka spichlerzy przy Grodzkiej (2 spalone w 1960r., jeden zachowany tzw. "holenderski" przy ul. Mostowej).
Za czasów polskiego Ksiêstwa Warszawskiego (1806-1815) miasto liczy³o 5 ty¶. mieszkañców. Zyska³o wtedy rangê administracyjn± stolicy wielkiego departamentu (tereny od Krzy¿a Wlkp na zachodzie, przez Konin na po³udniu po P³ock na wschodzie, Toruñ, M³awê, po Kwidzyn i Grudzi±dz).
Bydgoszcz sta³a siê siedzib± licznych departamentowych organów administracyjnych, policyjnych, s±dowych, skarbowych, szkolnych i wojskowych.
Sta³a siê równie¿ wa¿nym o¶rodkiem polityczno-administracyjnym, co skutkowa³o
o¿ywieniem spo³eczno-gospodarczym i rozwojem ¿ycia umys³owego.
Najwiêkszym zak³adem przemys³owym w mie¶cie by³a rafineria cukru trzcinowego.
Powiat i departament bydgoski by³ 2 co do wielko¶ci producentem sukna w Ksiêstwie. W 1812r. uruchomiono fabrykê tabaki Emmela przeniesion± z Poznania.
Jednak¿e dominowa³o nadal rzemios³o. Spo¶ród 4 ty¶. rzemie¶lników w departamencie znaczna czê¶æ pracowa³a w Bydgoszczy. Przedsiêbiorstwa mia³y charakter zak³adów rzemie¶lniczych. Wyj±tkiem by³a rafineria cukru maj±ca charakter fabryki zatrudniaj±cej kilkudziesiêciu pracowników i sprowadzaj±ca surowiec z innego kontynentu.
W latach 1815-1920 Bydgoszcz by³a stolic± regencji (województwa) w zaborze pruskim. Obszar obejmowa³ 9 powiatów od Krzy¿a Wlkp na zachodzie po granicê z Królestwem Polskim. Pó³nocna Wielkopolska z Gnieznem, W±growcem, Chodzie¿±, Czarnkowem, Mogilnem, zachodnie Kujawy z Inowroc³awiem, Gniewkowem i Strzelnem po Krajnê z Pi³±, Nak³em i Koronowem.
Po zakoñczeniu organizacji obwodu regencyjnego Bydgoszcz sta³a siê du¿ym o¶rodkiem urzêdniczym. Oprócz w³adz administracyjnych, znajdowa³y w mie¶cie siedzibê g³ówny urz±d pocztowy, celny, podatkowy, prowiantowy i s±d ziemski.
Po 1815r. odciêcie ziem zaboru pruskiego od Królestwa Polskiego spowodowa³o trudno¶ci gospodarcze. Zamkniêto m.in. rafineriê cukru. Lepiej wiod³o siê m³ynom bydgoskim, które rozbudowano i zainstalowano pierwsze maszyny parowe (w 1846r.). Istnia³y niewielkie browary, gorzelnie, cegielnie, tartaki, pierwsze zak³ady maszyn rolniczych. W handlu bydgoskim szczególn± rolê odgrywa³ obrót zbo¿em z wykorzystaniem kana³u bydgoskiego.
W mie¶cie dobrze prosperowa³y m³yny przerabiaj±ce zbo¿e miejscowe i sprowadzane z Królestwa Polskiego.
W¶ród najwa¿niejszych zak³adów z I po³owy XIX wieku mo¿na wymieniæ:
- kilka zak³adów bran¿y spo¿ywczej o charakterze manufakturowym (rafineria cukru Schicklerów (do 1834r.), fabryka cykorii Giese i Bohm, dwie wytwórnie tytoniowe, kaszarnia, olejarnia, fabryka octu,)
- Bydgoskie M³yny "Herukles" (1826r.) produkuj±ce na eksport, nawet do Brazylii i Wlk. Brytanii, od 1842r. upañstwowione, w 1846r. zainstalowano tam pierwsz± maszynê parow± w Bydgoszczy
- 2 browary, destylarnia wódek Frankego
- 3 cegielnie E.C. Petersona
- tartak o napêdzie wodnym przy M³ynach Bydgoskich
- fabryka skór L. Buchholza jedna z najwiêkszych fabryk skór na wschód od £aby (1845r.)
- zak³ad meblarski Hegego
- odlewnia ¿eliwa i zak³ad budowy maszyn Plagmanna (1839) na Wilczaku, wytwarzano tam osprzêt ¿elazny, maszyny i narzêdzia rolnicze
- zak³ad budowy maszyn Niemanna (1840)
- odlewnia ¿eliwa i zak³ad budowy maszyn Kaemerrera (1845)
Nadal jednak dominowa³o rzemios³o. W 1816r. by³o w Bydgoszczy 331 samodzielnych rzemie¶lników. Najliczniej by³a reprezentowana bran¿a skórzana, nastêpnie odzie¿owa i spo¿ywcza. Dopiero od 1870r., zaznaczy³ siê spadek liczby rzemie¶lników, których wypiera³ przemys³. Zwiêkszy³a siê tylko liczba rzemie¶lników bran¿y spo¿ywczej
Od po³owy XIX w. nast±pi³ rozwój nowoczesnego przemys³u fabrycznego opartego na napêdzie parowym oraz budownictwa. Podstaw± tego procesu by³o w³±czenie Bydgoszczy w sieæ linii kolejowej oraz rozwój rolnictwa. Od 1851r. Bydgoszcz uzyska³a po³±czenie z Berlinem i Poznaniem, od 1857r. z Królewcem, od 1862r. z Królestwem Polskim (kolej warszawsko-bydgoska). Równocze¶nie dziêki napêdowi parowemu nowego znaczenia nabra³y drogi wodne. W 1855r. zosta³ uruchomiony pierwszy statek parowy do przewozu towarów i pasa¿erów miêdzy Bydgoszcz±, a Toruniem.
W 1849r. w mie¶cie utworzono pierwsz± pañstwow± dyrekcjê kolejow± w królestwie Prus: Królewsk± Dyrekcjê Kolei Wschodniej, przekszta³con± z powo³anej w 1848r. w Trzciance Królewskiej Komisji Kolei Wschodnich. By³a to w Bydgoszczy bardzo wa¿na instytucja, która przynios³a presti¿ i miejsca pracy. W 1851r. uruchomiono Królewskie Warsztaty Kolei Wschodniej (dzisiejsza PESA), które a¿ po czasy powojenne by³y najwiêkszym zak³adem w mie¶cie.
Rozwój kolejnictwa i rolnictwa, które stanowi³o ¼ród³o sta³ego zapotrzebowania na narzêdzia i maszyny rolnicze znalaz³y odbicie w rozwoju bydgoskiego przemys³u maszynowego i metalowego.
W 1855r. istnia³o w Bydgoszczy kilka odlewni i fabryk budowy maszyn, produkuj±cych g³ównie maszyny rolnicze. Wtedy te¿ zainstalowano pierwsze maszyny parowe w:
- fabryce maszyn Wiesego (dawnej odlewni Kaemerera)
- fabryce maszyn Eberhardta (1846)
- destylarni wódek Frankego
Od lat 60-tych powstawa³y kolejne zak³ady:
- fabryka maszyn Wulffa produkuj±ca na eksport do Królestwa Polskiego i Rosji istniej±ca do 1870r., potem Lohnerta (dzisiejsze zak³ady Makrum)
- fabryka maszyn i odlewnia Gussego produkuj±ca urz±dzenia m³yñskie i pompy
- zak³ad budowy sygna³ów Fiebrandta na Okolu (dzisiejsza Belma)
- Fabryka Traków i Maszyn do Obróbki Drewna Blumwe i Syn (1865) - dzisiejsza Fabryka Obrabiarek do Drewna
Rozbudowywano tak¿e warsztaty kolejowe w Bydgoszczy.
Kana³em Bydgoskim sp³awiano wielkie ilo¶ci drewna, ale do lat 90-tych nie przek³ada³o siê to na rozwój przemys³u drzewnego. Istnia³y jedynie: tartak w obrêbie m³ynów królewskich napêdzany si³± wody (1878), 5 tartaków parowych i rozbudowana fabryka Mebli Hegego.
W 1884r. uruchomiono fabrykê mebli wy¶cie³anych Ottona Pfefferkorna, zal±¿ka dzisiejszych Bydgoskich Fabryk Mebli. Powstawa³y zak³ady produkuj±ce urz±dzenia precyzyjne np fabryka wag W. Schenka (1876).
Powsta³o kilka cegielni na potrzeby rozbudowuj±cego siê miasta. Obok rozbudowanych w 1860r. M³ynów Królewskich, powsta³ m³yn w Skrzetusku (1862), m³yn na Czy¿kówku. Razem by³o w mie¶cie 7 m³ynów, rozpoczê³o dzia³alno¶æ kilka browarów.
W latach 80-tych rozpocz±³ siê ¿ywszy rozwój przemys³u. Liczba zak³adów przemys³u maszynowego wzros³a dwukrotnie. Jednak liczba pracowników wszystkich zak³adów siêga³a tylko po³owie zatrudnionych w G³ównych Warsztatach Naprawczych Kolei Wschodniej.
By³y to najwiêksze zak³ady w okrêgu bydgoskim, obejmuj±ce sieæ kolejow± od Berlina po K³ajpedê. Po 1890r. w dziale parowozów wyprzedza³y warsztaty w Berlinie i Królewcu grupuj±c ¼ ogó³u krytych stanowisk naprawczych parowozów, 1/3 tendrów i 1/5 wagonów. W porywach zatrudniano tam ponad 1,5 ty¶. robotników, a dziennie naprawiano 80 parowozów.
Rozpoczê³a siê era telekomunikacji. W 1876r. uruchomiono telegraf, a w 1886r. uruchomiono ³±czno¶æ telefoniczn±, obejmuj±c± 60 aparatów.
W latach 90-tych do nowych zak³adów przemys³u maszynowego, które powsta³y lub rozwinê³y siê z warsztatów mechanicznych nale¿a³y:
- fabryka maszyn i kot³ów parowych Zobela
- fabryka maszyn Kohnerta
- zak³ady budowy maszyn i stocznia Bydgoskiego Towarzystwa Holowniczego w Kapu¶ciskach Dolnych
Ponadto przy dzisiejszej ul. Jagielloñskiej zbudowano du¿± Rze¼niê Miejsk± (1890), Fabrykê Konserw Miêsnych.
Od 1890r. datuje siê rozwój przemys³u drzewnego. W 1895r. osiem tartaków przerabia³o drewno pochodz±ce w 80% z importu (Królestwo Polskie)
Istnia³o 11 cegielni, z których wiele wprowadzi³o napêdy parowe. Powsta³y 2 fabryki papy, a cegielnie produkowa³y elementy betonowe. Wzrost op³acalno¶ci eksportu do Królestwa Polskiego wp³yn±³ korzystnie na rozwój przemys³u maszynowego i metalowego (maszyny do obróbki drewna i maszyny rolnicze). Gruntownie rozbudowano najwiêksze fabryki: Blumwego, Lohnerta (produkcja pieców dla cementowni), maszyn na Wilczaku, Eberhardta (produkcja konstrukcji stalowych i mostów).
W latach 1898-1902 po obu stronach Brdy powsta³o 6 du¿ych zak³adów przemys³u drzewnego, w tym 4 przetwarzaj±ce drewno na stolarkê. W 1906r. rozwój tego przemys³u osi±gn±³ punkt szczytowy (11 zak³adów, 19 stolarni, 2100 robotników)
W porcie drzewnym (1879) u uj¶cia Brdy sk³adowano drewno przeznaczone do przecierania w tartakach. Do dzi¶ basen na przed³u¿eniu toru regatowego nosi nazwê portu drzewnego (naprzeciw stacji kolejowej £êgnowo).
Przez ca³y okres zaborów szczególne znaczenie mia³ w Bydgoszczy przemys³ maszyn i urz±dzeñ do obróbki drewna i maszyn rolniczych, przemys³ drzewny oraz spo¿ywczy. Wi±za³o siê to z polityk± zaborcy, który traktowa³ ziemie polskie jako zaplecze aprowizacyjne Rzeszy. St±d rozwija³y siê fabryki pracuj±ce na potrzeby rolnictwa i le¶nictwa oraz tartaki przetwarzaj±ce drewno, które
sp³awiano na zachód. Rozwija³o siê m³ynarstwo, gorzelnictwo i cukrownictwo.
U schy³ku okresu pruskiego w mie¶cie funkcjonowa³y: gorzelnie (H. Franke), m³yny (siedem), browary (m.in. Browar Wielkopolski), liczne tartaki (6 du¿ych zak³adów), odlewnie i zak³ady budowy maszyn (Eberhardt, Wulff, Gause, Fiebrandt, Blumwe, Loehnert) , zak³ady buduj±ce parowce rzeczne i lokomotywy parowe (Zobel), stocznia w Kapu¶ciskach Dolnych Lloyd Bydgoski (1891), garbarnia (Bucholtz 1845), przemys³ odzie¿owy, poligraficzny (3 drukarnie: Grunauera z 1806r., Fishera z 1845r. i Dittmanna z 1869r.), w³ókienniczy, papierniczy i skórzany, chemiczny i o¶wietleniowy, cegielnie (11 zak³adów), wytwórnie wyrobów z cementu, wielkie warsztaty kolejowe (zal±¿ek dzisiejszej PESY), fabryki obuwia (Brillesa), farbiarnie, 3 fabryki cygar i papierosów (1848), fabryki mebli (Hege) i inne.
W mie¶cie nakrêca³a siê koniunktura budowlana. Praktycznie przez pó³ wieku zabudowano zwart± zabudow± ca³y obszar ¦ródmie¶cia. Nowo wytyczone ulice zabudowano wysokimi mieszczañskimi kamienicami w stylu secesyjnym. Zbudowano ponadto kilkana¶cie imponuj±cych gmachów urzêdów, szkó³ i instytucji wg projektów najwybitniejszych architektów.
Przesz³o po³owa robotników bydgoskich skupiona by³a w przemy¶le drzewnym i budownictwie. Z Niemiec przybywali wykwalifikowani robotnicy przemys³owi, natomiast wiêkszo¶æ robotników niewykwalifikowanych stanowili Polacy.
Bydgoska bur¿uazja przemys³owa mia³a w wiêkszo¶ci niemiecki charakter. Wielu w³a¶cicieli i przemys³owców by³o przybyszami z zachodnich Niemiec.
Rozwija³y siê tak¿e organizacje gospodarcze. W 1900r. powo³ano Izbê Rzemie¶lnicz±.
W 1910r. otwarto pierwsz± polsk± Wystawê Rzemios³a i Przemys³u zorganizowane przez Towarzystwo Przemys³owe w "Domu Polskim". Rozwija³y siê tak¿e polskie zwi±zki zawodowe.
Po 1920r. bydgoski o¶rodek przemys³owy rozwin±³ siê w niespotykanym dot±d stopniu, mimo odciêcia granic± pañstwow± od dotychczasowych rynków niemieckich. Zdecydowana wiêkszo¶æ Niemców opu¶ci³a Bydgoszcz uchodz±c do Rzeszy. Czê¶æ robotników niemieckich zwolniono i w zamian zatrudniono Polaków przybywaj±cych z Zag³êbia Ruhry. Wiêkszo¶æ pozostawionych przez Niemców warsztatów pracy przejêli Polacy wykupuj±c je przy wydatnej pomocy polskich banków.
W wyniku dzia³añ w³adz polskich do koñca 1921r. a¿ 100 wa¿niejszych zak³adów przesz³o w polskie rêce.
W okresie miêdzywojennym od podstaw rozwinê³y siê nowe ga³êzie przemys³u, które maj± wydatny udzia³ w gospodarce Bydgoszczy do dnia dzisiejszego: przede wszystkim przemys³ chemiczny i elektrotechniczny.
Poza tym nadal rozwija³ siê przemys³ metalowy i precyzyjny, wiêksze ni¿ dot±d znaczenie mia³ przemys³ lekki, zw³aszcza skórzany i w³ókienniczy. Przemys³ spo¿ywczy utrzyma³ wysok± pozycjê. Zmniejszy³ siê udzia³ przemys³u maszynowego i drzewnego, podatnych na zmienn± koniunkturê.
Bydgoszcz stawa³a siê jednym z najbardziej uprzemys³owionych miast II Rzeczypospolitej.
W¶ród najwa¿niejszych przedsiêbiorstw, które powsta³y w tym okresie by³y:
BRAN¯A CHEMICZNA
-Fabryka Wyrobów Gumowych "Kauczuk" S.A. (1920) jeden z 5 najwiêkszych w kraju i najwiêkszy w mie¶cie zak³ad chemiczny - dzisiaj zak³ady Stomil przy Toruñskiej
-Polska Spó³ka Akcyjna Persil produkuj±ca ¶rodki do prania i czyszcz±ce (1930) - dzisiejsza fabryka Unilever
-Behring i sp-ka - produkuj±ca ¶rodki opatrunkowe, leki i farmaceutyki (1921)
-Bydgoska Fabryka ¦wiec i Wyrobów Chemicznych (1924)
-Przedsiêbiorstwo Alfa 1926 produkuj±ca p³yty, b³ony i papier fotograficzny, by³a pierwsz± tego typu fabryk± w kraju (1926) dzisiejszy "Foton"
-Polskie Zak³ady Gumowe "Pezetka"
-Spó³ka "Karbid Wielkopolski" - wykorzystywano si³ê rzeki Brdy, wytwarzaj±c przy okazji pr±d elektryczny (1922)
-Fabryka Myd³a E. Mix przejêta z r±k niemieckich (1867)
BRAN¯A METALOWA
-Grakona Spó³ka Akcyjna powsta³a na bazie Bydgoskiej Fabryki Pilników i Narzêdzi jedna z najwiêkszych w kraju fabryk narzêdzi, eksport do wielu krajów (dzisiejsza Befana Vis), w latach 1927-39 fabryka by³a najwiêksz± w Polsce wytwórni± pilników, odznaczon± za "dobro wyrobów" wieloma medalami krajowymi i zagranicznymi (m.in."Grand Prix" w Pary¿u w 1927r. czy medalem na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929r.)
-Polskie Zjednoczone Fabryki Maszyn "Unia" SA na bazie Fabryki Traków i
Maszyn do obróbki drewna Blumwe i syn (1865) (dzisiejsza Fabryka Obrabiarek do
Drewna przy Nakielskiej)
-Fabryka Wyrobów Metalowych Masowych produkcja okuæ meblowych i art.
metalowych powszechnego u¿ytku (1926)
-Wielkopolska Fabryka Wyrobów Metalowych "Fema" S.A. produkcja akcesoriów
meblarskich, maszyn do pisania, central telefonicznych (1921)
-Metalowa Fabryka Masowej Produkcji "Prodmetal" produkcja odlewów metali kolorowych, narzêdzi, akcesoriów samochodowych, aparatów elektrycznych (1921)
-Galwana produkcja art. metalowych w po³±czeniu z porcelan± lub szk³em, eksport na ca³y ¶wiat (1921)
-Fabryka Wyrobów ¯elaznych Sulkiewiccz i Robakowski (1921)
-Fabryka Wyrobów Metalowych braci Owockich (1921)
-Odlewnia Metali i ¯elaza J. Pomorski (1924)
-Fabryka Kos i Konstrukcji ¯elaznych
-Fabryka Kas Pancernych
-Bydgoska Fabryka Stempli (1925)
-Bydgoska fabryka Okuæ Meblowych i Budowlanych SA (1927)
-Bydgoska Fabryka Narzêdzi "Byfana"
-Bydgoska Fabryka Silników i Maszyn
-Odlewnia ¯eliwa Pietzka
-Fabryka pomp Holtfretera
-Zak³ady Szlifierstwa i Polerowania Schulz i Teske
-Fabryka Wyrobów Metalowych Millnerta
BRAN¯A PRECYZYJNA I ELEKTROTECHNICZNA
-Kabel Polski Towarzystwo Akcyjne - jedyny w przedwojennej Polsce zak³ad produkcji kabli izolowanych (1923) dzisiaj Bydgoska Fabryka Kabli
-Fabryka Aparatów Elektrycznych In¿. Stefan Ciszewski (1923), przekszta³cona w 1926r. na Fabrykê Artyku³ów Elektrotechnicznych In¿. S. Ciszewski i Ska - dzisiaj Eltra
-Polska Fabryka Gazomierzy Bielewicz i S-ka (1924)
-Iskra W. Paciorkiewicz (1920) skonstruowano tu pierwsz± w Polsce maszynê do pisania w 1929r.
-Zak³ady i Warsztaty Precyzyjno-Mechaniczne i Optyczne (1928)
-Fabryka ¯arówek i Lamp Elektrycznych "Ampol" amerykañsko-polskie Towarzystwo Akcyjne (1921)
-Fabryka Aparatów Elektrotechnicznych (1923)
-Wielkopolskie Towarzystwo Elektryczne S.A. (1924)
PRZEMYS£ LEKKI
-Pomorska Garbarnia (1929)
-Wytwórnia Skór Pantoflarskich i Bia³oskórnia (1931)
-Fabryka Obuwia "Leo" S.A. (1932)
-Mechaniczna Fabryka Obuwia "Standart"
-Fabryka Obuwia "Minerwa" (1922) oraz kilka mniejszych jak: "Junak", "Helios"
-Fabryka Konfekcji Mêskiej "Industria" (1922)
-Wytwórnia Bielizny i Ko³der J.Pilaczyñski i s-ka (1924)
-Fabryka Pasmanterii, Ta¶m i Pasów "Pasamon" (1922) istnieje do dzi¶
-Garbarnia Buchholza (1845)
-Przemys³ Przeróbki Skóry W. Krause
PRZEMYS£ SPO¯YWCZY
-Fabryka Konserw Miêsnych Towarzystwo Akcyjne (1920)
-Bacon Export Gniezno (1920) dzia³aj±ca w Rze¼ni Miejskiej
-Fabryka Wyrobów Czekoladowych i Cukierniczych "Lukullus" (1920)
-Fabryka Cukrów i Czekolady (1922)
-Fabryka Wyrobów Cukrowych i Marmolady "Kama" (1907)
-m³yny przy ul. Mickiewicza (1899), "Czy¿kówko" (1904)
-m³yn Pañstwowych Zak³adów Przemys³owo-Zbo¿owych przy ul. Mennica (1928)
-mleczarnie przy ul. Pomorskiej (1898), P. Skargi (1884)
-Mleczarnia Centralna przy ul. Gdañskiej (1929)
-Browar Bydgoski przy ul. Ustronie (1929) tradycje z 1858r.
-Rektyfikacja Spirytusu i Fabryka Likierów C.A. Franke (1927)
-Bydgoska Fabryka Makaronów i ¦rodków Spo¿ywczych (1925)
-Pomorska Fabryka Kawy S³odowej (1925)
-piekarnia "Chleb Szwedzki" (1919)
-Wytwórnia Win i Soków Owocowych w Fordonie (1927)
-wytwórnie papierosów i cygar
oraz zak³ady niemieckie:
-Fabryka Czekolady Tyslera
-Fabryka Octu i Musztardy
-Bydgoska Fabryka Ciast
PRZEMYS£ DRZEWNY
- 13 tartaków drzewnych
- 15 fabryk mebli
- Fabryka P³yt Klejonych drugie pod wzglêdem wielko¶ci przedsiêbiorstwo w Polsce, produkcja dykt klejonych, eksport ca³y ¶wiat
- Towarzystwo Przemys³owo-Le¶ne "Lasy Polskie" S.A. najwiêkszy tartak w Bydgoszczy - na bazie niemieckiego tartaku z 1899
- Wielkopolski Przemys³ Drzewny Towarzystwo Akcyjne
- "Wis³a" Tow. Akcyjne
- Tartak "Lasmet" S.A.
- Tartak "Sosna Polska" S.A. i kilka innych
- Fabryka Mebli Artystycznych "Matthes" (1894) zatrudniaj±ca 700 osób
- Fabryka Mebli Habermanna (1908)
- Fabryka Mebli Winklera i Hechliñskiego (1920)
- Fabryki mebli Bronikowskiego (1931)
- Fabryka mebli Matthesa (1933)
- Bydgoska Fabryka Zapa³ek "Promieñ" (1920)
- Wielkopolska Papiernia Towarzystwo Akcyjne (1920) zatrudniaj±ce 400-500 osób
- Fabryka Wyrobów Koszykarskich (1921)
- Zak³ady Przemys³u Mechanicznej Obróbki Drewna "Zap" S.A. (1924)
- Fabryka Gontów R. Meyera (1924)
- Fabryka Skrzyñ A. Wi¶niewskiego (1929)
- Fabryka Beczek B. Galla
- Zak³ad Przemys³owy "Wab" W. Andrzejczaka 130 osób
- Fabryka Tektury i Papieru "Fordon" S.A. (1927)
- Fabryka Wyrobów Papierowych J. Szymañski (1922)
- Fabryka Kartonów E. Hoppe (1925)
- Wschodnioniemiecka Fabryka Sklejek (1914) - polsko-niemiecka spó³ka akcyjna .W 1933 roku wykupiona przez Zarz±d i Administracjê Lasów Pañstwowych. Wielko¶æ produkcji stanowi³a 10% ca³ej produkcji sklejek w Polsce dzisiaj zak³ady "Sklejka-Multi" S.A.
oraz zak³ady niemieckie:
- Fabryka Mebli Ottona Pfefferkorna
- Fabryka Obróbki Drzewnej Bennera
PRZEMYS£ POLIGRAFICZNY
- 11 drukarñ
- Instytut Wydawniczy "Biblioteka Polska" S.A. na bazie drukarni Grunauera z 1806r.
- Drukarnia E. i H. Dittmanów (1869)
- Drukarnia Bydgoska S.A. (1907) zatrudniaj±ca 120 osób
- Drukarnia Kupiecka J. Fiszera
- Drukarnia dla Handlu i Przemys³u A. Mamacha i Sp-ka
PRZEMYS£ MASZYNOWY
- Pomorska Fabryka Maszyn Sp. z o.o. na bazie Fabryki Maszyn H. Lohnerta (1868) dzisiaj "Makrum"
- Bydgoska Fabryka Maszyn i Kot³ów Parowych na bazie fabryki F. Eberhardta (1846)
- Polskie Zjednoczone Fabryki Maszyn "Unia" S.A. na bazie Fabryki Traków i Maszyn do Obróbki Drewna C. Blumwe i Syn (1865) dzisiaj Fabryka Obrabiarek do Drewna
- Bydgoska Fabryka Maszyn Rze¼niczych M.Zimermanna (1896)
- Fabryka Pieców i Maszyn Piekarniczych F. Wittego i M. Radziñskiego (1899)
- Zak³ady Maszyn braci Ramme (1905)
- Fabryka Maszyn T. Nowaka (1924)
- Zak³ady Maszyn Rolniczych J. Szymczaka (1922)
- Fabryka Sygna³ów Kolejowych Fiebrandta (1864) - zatrudniaj±ca 150 osób, produkuj±ca urz±dzenia sygnalizacyjne i ochronne zwi±zane z transportem kolejowym (obecnie Belma) oraz zak³ady niemieckie:
- Fabryka Maszyn Rolniczych Gevelsberga
- Wytwórnia Maszyn Rolniczych Reifeisena
¦RODKI TRANSPORTU
- Zak³ady Naprawcze Taboru Kolejowego na bazie G³ównych Warsztatów Naprawczych Kolei Wschodniej (1851) najwiêkszy zak³ad kolejowy w Polsce po Poznaniu obecnie PESA
- Fabryka Rowerów "Tornedo" na bazie fabryki z 1904r.
- Pomorska Fabryka Rowerów W. Jahr (1926)
- Lloyd Bydgoski na bazie niemieckiego przedsiêbiorstwa ¿eglugowego Bromberger Schleppschriffahrt Aktiengesellschaft (1891), w latach 20-tych wybudowano fabrykê maszyn i stoczniê rzeczn±, w Brdyuj¶ciu powsta³ du¿y port prze³adunkowy, gdzie ³adunki masowe prze³adowywano wprost z wagonów na statki rzeczne, jedno z najwiêkszych przedsiêbiorstw w Bydgoszczy obecnie ¯egluga Bydgoska
- Warsztat budowy Statków Wodnych W. Gannota (1911)
PRZEMYS£ MINERALNY
- 3 cegielnie parowe z lat przed I wojn± ¶wiatow±
- Zjednoczone Cegielnie A. Krzywiec i S-ka (1928)
- Zak³ady Ceramiczne S.A. (1927)
- Cegielnia Lloyda Bydgoskiego (1925)
- Fabryka Papy Dachowej "Impregnacja" w Bydgoszczy i Fordonie
- Szlifiernia Szk³a i Fabryka Luster
- Wielkopolska Huta Szk³a W. Pasikowskiego (1922)
- Fabryka Wyrobów Cementowych Kemma i Spó³ka
INNE
- Fabryka Pianin i Fortepianów B. Sommerfelda (1905) - najwiêksza tego typu w Polsce
- Fabryka Ozdób Choinkowych F. Bogacz (1927)
- Fabryka Organów Paula Voelknera - (ok. 1906 - 1920) przy ul. Gdañskiej 100 (wg. dawnej numeracji). Zbudowano w niej szereg organów do bydgoskich ko¶cio³ów i nie tylko.
Rozwojowi przemys³u sprzyja³y: tradycje z XIX wieku, dogodne po³o¿enie komunikacyjne, dobre po³±czenia kolejowe i wodne jak równie¿ dostêpne ogromne tereny do zagospodarowania w wyniku rozszerzenia granic administracyjnych miasta w 1920r. (a¿ o¶miokrotnie wzrós³ obszar miasta)
Wzd³u¿ uj¶ciowego odcinka Brdy powsta³a dzielnica sk³adowo-przemys³owa.
Pocz±wszy od "Kabla Polskiego" po Brdyuj¶cie znajdowa³y siê fabryki, tartaki, stocznia rzeczna, port prze³adunkowy.
W latach 30 szczególnie dynamicznie rozwija³ siê przemys³ elektrotechniczny i chemiczny oraz metalowy. Fabryka "Kabel Polski" zwiêkszy³a zatrudnienie 3-krotnie. Nie zaszkodzi³ jej nawet kryzys gospodarczy lat 30-tych.
Przedsiêbiorstwo to wytwarza³o jako jedyne w Polsce kable telefoniczne i okrêtowe. Bydgoski przemys³ elektrotechniczny znajdowa³ siê w czo³ówce krajowej. W 1937r. zorganizowano w Bydgoszczy ogólnopolsk± wystawê sprzêtu radiowego. Produkty fabryk Kauczuk i Alfa (wyroby gumowe, b³ony filmowe i fotograficzne) skutecznie konkurowa³a na rynkach europejskich.
Drukarnia "Biblioteka Polska" sta³a siê jedn± z najwiêkszych w kraju zatrudniaj±c 400 pracowników. Intensywny rozwój prze¿ywa³y fabryki rowerów obecne w Bydgoszczy. Miasto stawa³o siê centrum produkcji rowerów w Polsce.
Istotny wp³yw na rozwój bydgoskiego przemys³u mia³a rozbudowa Gdyni oraz budowa linii kolejowej Herby-Bydgoszcz-Gdynia. Bydgoskie firmy budowlane budowa³y Gdyniê oraz zdobywa³y kontrakty w innych miastach w ca³ej Polsce. Przewaga gospodarcza Bydgoszczy nad innymi miastami w regionie wzrasta³a. W 1930r. warto¶æ wykupionych ¶wiadectw przemys³owych by³a wiêksza 2,3x ni¿ w Toruniu i Grudzi±dzu. Bydgoszcz skupia³a ¼ zak³adów w województwie pomorskim, a udzia³ Bydgoszczy w okrêgu nadnoteckim siêga³ 63%. W³adze centralne doceniaj±c wysok± rangê miasta na mapie gospodarczej kraju chêtnie udziela³y koncesji na organizowanie ró¿nych wystaw gospodarczych. W 1941r. mia³a odbyæ siê Bydgoszczy du¿a ogólnopolska wystawa, która mia³a obj±æ ca³okszta³t dorobku "Wielkiego Pomorza", tak¿e jego roli naukowej i kulturalnej. Niestety wybuch wojny zniweczy³ te plany.
W okresie miêdzywojennym Bydgoszcz by³a wojewódzkim centrum grupuj±cym zwi±zki i zrzeszenia gospodarcze m.in.:
- Zwi±zek Fabrykantów Pomorskich
- Zwi±zek Towarzystw Kupieckich
- Okrêgowy Zwi±zek Pracodawców Ziem Pó³nocno-Zachodnich
- Centralny Zwi±zek Pracodawców (od 1925)
- Zwi±zek W³a¶cicieli Tartaków i Kupców Drzewnych
- Okrêgowy Zwi±zek Towarzystw Restauratorów
- Zwi±zek Kupców Podró¿uj±cych i Agentów Handlowych
- Pomorski Zwi±zek Handlarzy Byd³a
- Zwi±zek Ekspedytorów Bydgoskich
- Ko³o Polskiego Zwi±zku Przedsiêbiorstw Elektrotechnicznych
- Korporacja Przemys³u M³ynarskiego
- Korporacja Koncesjonowanych Instalatorów Gazo- i Wodoci±gowych
- Polskie Zjednoczenie Drobnych Kupców
- Towarzystwo Samodzielnych Kupców
- Zwi±zek Towarzystw Kupieckich na Okrêg Nadnotecki (od 1919)
- Zwi±zek Gospodarczy Zawodów Miejskich (od 1928 niemiecki)
Go¶ci³a tak¿e okresowo najwa¿niejsze samorz±dowe organizacje gospodarcze:
- Izbê Przemys³owo-Handlow± (od 1875r.), która utworzy³a gie³dy w mie¶cie oraz Wy¿sz± Szko³ê Handlow±. W 1933r. zosta³ zlikwidowana i rozparcelowana miedzy izby w Poznaniu i Gdyni.
- Izbê Rzemie¶lnicz± (od 1900r.) zlikwidowan± w 1933r., a od 1938r. w³±czon± do Izby w Toruniu.
Nale¿y tak¿e wspomnieæ, ¿e Bydgoszcz, mimo rangi powiatowej by³a siedzib± wielu jednostek administracji pañstwowej nie zespolonej z rz±dow±. Mie¶ci³y siê tu miêdzy innymi:
- niektóre wydzia³y Dyrekcji Okrêgowej Kolei Pañstwowych w Toruniu
- Biuro Rozrachunkowe PKP
- Dyrekcja Poczt i telegrafów dla ca³ego regionu
- Dyrekcja Budowy Kolei Polsko-Francuskich
- Okrêgowa Dyrekcja Lasów Pañstwowych (1925-32)
- Centralne Biuro Rozrachunkowe dla obszaru ca³ego kraju
- Izba Kontroli Rachunkowej Ministerstwa Poczt i Telegrafów
- Pomorski Okrêg Inspektoratu Stra¿y Granicznej
- Pañstwowy Inspektorat Pracy
- Inspekcja Dróg Wodnych
- Powiatowy Urz±d Ziemski
- Urz±d Akcyzowy
- Pocztowy Urz±d Celny dla obszaru ca³ego Pomorza
- Urz±d Skarbowy
- Urz±d Miar
- Urz±d Katastralny
- Inspektorat Szkolny
- S±d Grodzki i powiatowy
- Okrêgowa Prokuratura
W okresie okupacji hitlerowskiej w Bydgoszczy zak³ady przestawiono na produkcjê wojenn±, ale zbudowano tak¿e kilka nowych fabryk:
- Dynamit Aktien Gesellschaft (od 1939) zatrudniaj±ce 15 ty¶. osób, w tym wielu wiê¼niów na ogromnym obszarze le¶nym produkcja dynamitu. Zbudowano kilka kilometrów podziemnych tuneli, setki obiektów, dziesi±tki kilometrów ramp kolejowych i dróg "betonówek", zamaskowane osiedla mieszkaniowe, dziesi±tki bunkrów i schronów
Przy budowie zginê³o z g³odu, wyczerpania i wypadków kilka tysiêcy wiê¼niów
- zak³ady Muna (Luftamunitionsanstalt 1/II Bromberg) od 1940r. zatrudniaj±ce ok. 1,2 ty¶. osób, produkuj±ce amunicjê lotnicz± w lasach Osowej Góry
- tajne zak³ady "Muna" (od 1941/42), gdzie prawdopodobnie wytwarzano rakietowe pociski przeciwlotnicze. 8 lutego 1945r. zak³ad wysadzili w powietrze dywersanci niemieccy
- Bydgoska fabryka Uniformów Hannemana
- Fabryka Uniformów "Industria"
Po zakoñczeniu II wojny ¶wiatowej rozpocz±³ siê nowy etap w ¿yciu gospodarczym. Po 1945r. liczba zak³adów ulega³a znacznym wahaniom. Wiele z nich nie podjê³o produkcji z powodu nieobecno¶ci w³a¶cicieli, trudno¶ci materia³owych. Wojska radzieckie wywioz³y i zdemontowa³y wyposa¿enie kilku fabryk, m.in. Zak³adów Chemicznych DAG, Fabryki Ciszewskiego. Od 1946r. przemys³ upañstwowiono.
Stopniowo konsolidowano fabryki np:
- z po³±czenia firm "Tornedo", "Miller", "Fema" powsta³y Zjednoczone Zak³ady Rowerowe
- z po³±czenia przedwojennych fabryk "Leo", "Minerwa", "Junak", "Helios" powsta³y Bydgoskie Fabryki Obuwia
- z po³±czenia kilku mniejszych powsta³y Bydgoskie Fabryki Mebli
- z po³±czenia 3 mniejszych zak³adów cukierniczych powsta³a Fabryka Czekolady i Cukierków (dzisiaj "Jutrzenka").
Najwiêksze upañstwowione zak³ady to:
Pomorskie Zak³ady Przemys³u Odzie¿owego, Przemys³u Wapienniczego, Warsztaty Kolejowe, Zak³ady Chemiczne, Fabryka Artyku³ów Elektrycznych S. Ciszewski, Kabel Polski, Pomorska Fabryka Maszyn, Fabryka Sygna³ów Kolejowych, Pañstwowe Zak³ady Wydawnictw Szkolnych, Fabryka Wyrobów Fotograficznych Alfa, Fabryka Dykt i Fornierów, Fabryka Czekolady i Cukierków, Fabryka Opakowañ Blaszanych, Fabryka Mundurów, Fabryka Traków, Zak³ady Miêsne i wiele innych.
Najwiêksze by³y Warsztaty Kolejowe zatrudniaj±ce ok. 4 ty¶. osób
Od 1948r. zak³ady znaczenia krajowego (ok 60 w Bydgoszczy) podlega³y zjednoczeniom i centralnym zarz±dom przemys³u. Bydgoszcz sta³a siê siedzib± wielu zjednoczeñ i central przemys³owo-handlowych bran¿owo-terytorialnych m.in. Zjednoczenia Przemys³u Maszyn Rolniczych, Zjednoczenia Przemys³u Motoryzacyjnego (dzia³ rowerów i motorowerów), Zjednoczenia Przemys³u Maszyn Skórzanego, M³yñsko-Piekarniczego, Chemicznego, Centrali ¯elaza i Stali i innych.
Drobny przemys³ by³ podporz±dkowany Pomorskiemu Zjednoczeniu Przemys³u Miejscowego (ok. 33 zak³ady w Bydgoszczy).
W latach 40-tych istnia³ jeszcze przemys³ prywatny. Podlega³ Izbie Przemys³owo-Handlowej w Gdyni, a od 1947r. Izbie w Bydgoszczy. W 1948r. by³o jeszcze 200 zak³adów prywatnych. W tym okresie miasto sta³o siê siedzib± wielu prywatnych zrzeszeñ przemys³owo-handlowych i kupieckich. Miasto by³o bowiem atrakcyjne dla penetracji sektora prywatnego. Niewielkie zniszczenia wojenne w po³±czeniu z tradycyjnie du¿ym udzia³em gospodarki drobnotowarowej, dogodne po³o¿enie
komunikacyjne sprawi³y, ¿e od 1945r. nap³ynê³y do miasta rzesze ludzi interesu. Swe siedziby zlokalizowa³y w Bydgoszczy m.in.: Zrzeszenie Kupców Samodzielnych, Zrzeszenie Prywatnego Przemys³u M³ynarskiego, Drzewnego, Farmaceutycznego, Zrzeszenie Kupców Zbo¿owych, W³a¶cicieli Barek i Holowników i inne.
Od 1949r. wskutek odgórnych utrudnieñ przemys³ prywatny przesta³ istnieæ. Zak³ady, które przetrwa³y w³±czono do dzia³u rzemios³a. Ta dziedzina po 1945r. rozwinê³a siê bardzo dobrze. O ¿ywotno¶ci bydgoskiego ¶rodowiska ¶wiadczy³a zorganizowana w 1946r. Pomorska Wystawa Przemys³u, Rzemios³a i Handlu.
Zorganizowana w ramach 600-lecia miasta mia³a oprawê rz±dow±, zgromadzi³a ponad 1000 wystawców. Jednak posuniêcia w³adz sprawi³y, ¿e w latach 50-tych rzemios³o uleg³o ograniczeniu, aby ponownie zacz±æ rozkwitaæ od po³owy lat 70-tych.
Korzystne po³o¿enie Bydgoszczy na mapie komunikacyjnej kraju, istniej±cy potencja³ gospodarczy i demograficzny, tradycje przemys³owo-handlowe sta³y siê wyznacznikami dalszego rozwoju przemys³u w mie¶cie. Cech± charakterystyczn± lat 50-tych by³a rozbudowa i modernizacja istniej±cych zak³adów o wieloletnich tradycjach i znacznych osi±gniêciach gospodarczych.
W latach 1950-1955 rozpoczê³o produkcjê 121 zak³adów (ma³ych i du¿ych). Rozbudowano nastêpuj±ce zak³ady:
- Pomorskie Zak³ady Maszyn "Makrum"
- Pomorsk± Wytwórniê Sprzêtu Instalacyjnego
- Zak³ady Naprawcze Taboru Kolejowego
- Zjednoczone Zak³ady Rowerowe
- Zak³ady Przemys³u Gumowego
- Bydgoskie Zak³ady Akordeonów
- Fabrykê Obrabiarek do Drewna
- Bydgoskie Zak³ady Piwowarskie
- Zak³ady Metalowe Obróbki Precyzyjnej
- Spó³dzielniê Pracy "Proczesam"
Z nowych inwestycji mo¿na wymieniæ:
- Fabrykê Ekstraktów Garbarskich
- Bydgosk± Fabrykê Urz±dzeñ Ch³odniczych
W tym czasie Bydgoszcz skupia³a 1/3 pracowników przemys³u ca³ego województwa
W II po³owie lat 50-tych rozbudowano:
- Bydgoskie Zak³ady Przemys³u Odzie¿owego "Modus"
- Bydgoskie Zak³ady Zielarskie "Herbapol"
- Pañstwowy Zak³ad Farmaceutyczny "Cefarm"
- Fabrykê Obuwia
- Zak³ady Garbarskie
- Zak³ady Przemys³u Cukierniczego "Jutrzenka"
- Bydgoska Wytwórnia Makaronów
- Kolejowe Zak³ady £±czno¶ci
- Bydgoskie Zak³ady Fotochemiczne
- Zak³ady Graficzne
- Zak³ady Rowerowe "Romet"
- Bydgoskie Zak³ady Mechaniczne
- Zak³ady Radiowe "Eltra"
- Pomorskie Zak³ady Budowy Maszyn "Makrum"
- Bydgoska Fabryka Kabli
- Zak³ady Telekomunikacyjne "Telfa" - zaczê³y produkcjê ³±cznic telefonicznych
- Zak³ady Elektromechaniczne "Belma" - zaczê³a produkcjê aparatów dla górnictwa
Prawie wszystkie zak³ady by³y przedwojenne.
Jednym z wa¿niejszych osi±gniêæ przemys³u bydgoskiego by³o wyprodukowanie w 1958r. przez Zak³ady Radiowe "Eltra" pierwszego w Polsce miniaturowego odbiornika radiowy, w którym tradycyjne lampy zosta³y zast±pione tranzystorami.
W latach 50-tych uruchomiono na terenie dawnej niemieckiej fabryki Dynamit AG Zak³ady Chemiczne "Zachem" wytwarzaj±ce produkty chemii organicznej i nieorganicznej oraz materia³y wybuchowe dla wojska. Wykorzystano infrastrukturê i obiekty poniemieckiej fabryki, jak równie¿ przebiegaj±c± przez ten teren magistralê wêglow±. Zalesienie i wygrodzenie fabryki umo¿liwia³o zachowanie tajno¶ci produkcji wojskowej. Od tego czasu by³ to najwiêkszy zak³ad w mie¶cie dystansuj±c Warsztaty Kolejowe.
Na Kapu¶ciskach rozbudowano du¿e osiedle mieszkaniowe dla potrzeb pracowników "Zachemu", uruchomiono linie tramwajowe, zbudowano drogi.
W latach 50-tych podwoi³a siê warto¶æ produkcji przemys³owej. Rozpoczêto proces dyslokacji zak³adów z centrum miasta do dzielnic sk³adowo-przemys³owych.
Lata 60- te charakteryzowa³a koncentracja produkcji w du¿ych zak³adach. Liczba przedsiêbiorstw zmala³a z 444 do 431, przy wzro¶cie produkcji 2 razy. Znaczne by³y nak³ady inwestycyjne, podobnie jak w ca³ej Polsce. Rozwój dotyczy³ zak³adów przemys³u chemicznego, elektronicznego, maszynowego. Wolniej rozwija³ siê spo¿ywczy, w³ókienniczy, papierniczy. Kompleksowo zabudowano dzielnicê sk³adowo-przemys³ow± Bydgoszcz-Wschód, nastêpnie Zimne Wody, Osow± Górê i Glinki.
Ze wzglêdów militarnych (drogi tranzytowe dla wojsk Uk³adu Warszawskiego) zbudowano z pomoc± wojska obwodnicê po³udniow± Bydgoszczy od poligonu pod Toruniem do Paw³ówka. Ranga produkcji zbrojeniowej nadal by³a du¿a. W Bydgoszczy funkcjonowa³y: Zak³ady Chemiczne o profilu produkcji czê¶ciowo na rzecz wojska, Zak³ady Elektromechaniczne "Belma" produkuj±ce miny i zapalniki oraz Wojskowe Zak³ady Lotnicze specjalizuj±ce siê w remoncie i modernizacji samolotów bojowych.
Modernizowano te same zak³ady co w latach 50-tych oraz inne:
- Bydgoskie Zak³ady Sprzêtu Okrêtowego "Famor"
- Zak³ady Chemiczne "Zachem"
- Bydgoska Fabryka Okuæ Meblowych
- Bydgoskie Zak³ady Przemys³u Gumowego "Stomil"
- Bydgoskie Zak³ady Papiernicze
- Bydgoskie Zak³ady Ta¶m Technicznych "Pasamon"
- Zak³ady Miêsne
- Bydgoska Fabryka Maszyn i Urz±dzeñ Przemys³u Spo¿ywczego "Spomasz"
- Zak³ady Sprzêtu Dozymetrycznego "Polon"
- Pomorskie Zak³ady Przemys³u Skórzanego "Kobra"
- Bydgoskie Zak³ady Fotochemiczne "Foton"
- Fabryka Automatów Tokarskich
Zbudowano nowoczesn± gazowniê i zak³ady Polgaz przy ul. Witebskiej (dzisiaj nie istnieje). Z wêgla wytwarzano tam gaz miejski oraz produkty uboczne np smo³ê.
Coraz wiêksze znaczenie zaczê³y nabieraæ us³ugi.
W po³owie lat 60-tych przemys³ bydgoski zatrudnia³ 33,4% zatrudnionych w przemy¶le i wytwarza³ 31% globalnej produkcji województwa. Bydgoszcz znalaz³a siê w planach 10 najwa¿niejszych o¶rodków, a w makroregionie ¶rodkowo-zachodnim najwa¿niejszym po Poznaniu (woj. poznañskie, bydgoskie, zielonogórskie)
W latach 1965-75 zbudowano w Bydgoszczy szereg obiektów u¿yteczno¶ci publicznej:
- gmach PKO
- gmach CPN
- biurowiec wydzia³u Rolnictwa WRN
- gmach dyrekcji Zjednoczonych Zak³adów Rowerowych
- biurowiec Zak³adu Energetycznego
- biurowiec Bydgoskiego Przedsiêbiorstwa Budownictwa Przemys³owego
- biurowiec Zak³adów Radiowych "Eltra"
- biurowiec Zak³adów Przemys³u Okrêtowego "Famor"
- biurowiec Wojewódzkiego Zwi±zku Gminnych Spó³dzielni "Samopomoc Ch³opska"
- biurowiec Miastoprojektu
- biurowiec Bydgoskiego Przedsiêbiorstwa Budownictwa Miejskiego
- gmach komendy wojewódzkiej MO
Równie¿ dynamika budownictwa szkó³, hoteli, obiektów handlowych i mieszkañ by³a wówczas najwy¿sza w ca³ym okresie PRL.
W latach 70-tych rozwój gospodarczy i demograficzny zgodnie z polityk± E. Gierka uleg³ przy¶pieszeniu. Do 1975r. tempo wzrostu produkcji wynosi³o w Bydgoszczy 11% rocznie. Najwy¿sze by³y te¿ wówczas nak³ady inwestycyjne (dotyczy³o to ca³ego kraju), uzyskane dziêki kredytom z Zachodu. Pieni±dze te w skali krajowej ¼le wykorzystano. Efekt ekonomiczny wielkich inwestycji by³ nik³y, przez co kredytów nie mo¿na by³o sp³aciæ. Od po³owy lat 70-tych lawinowo ros³o zad³u¿enie Polski za granic±, impet inwestycyjny opada³.
W latach 1970-80 rozbudowano lub zmodernizowano najwiêksze zak³ady:
- Zak³ady Naprawcze Taboru Kolejowego
- Zak³ady Chemiczne "Zachem"
- Zak³ady Rowerowe "Romet"
- Zak³ady Radiowe "Unitra-Eltra"
- Zak³ady Telekomunikacyjne "Telkom-Telfa"
- Pomorska Fabryka Budowy Maszyn "Makrum"
- Zak³ady Przemys³u Gumowego "Stomil"
- Zak³ady Cukiernicze "Jutrzenka"
- Fabryka Form Metalowych "Formet"
- Zak³ady Fototechniczne "Foton"
- Bydgoska Fabryka Mebli
- Zak³ady Polgaz
W 1973r. wybudowany przez Bydgosk± Fabrykê Narzêdzi "Befana Vis" nowoczesny
zak³ad na Glinkach przekszta³ci³ siê w samodzieln± Fabrykê Form Metalowych "Formet".
Powsta³y nowe przedsiêbiorstwa: ch³odnia przemys³owo-sk³adowa, zak³ad mleczarski, Fabryka Pras Automatycznych "Ponar Plasmot", Elektrociep³ownia EC-2, piekarnie mechaniczne, Bydgoski Kombinat Budowy Domów.
Nie by³y to jednak inwestycje na miarê wielkich "budów socjalizmu" realizowanych w innych o¶rodkach w kraju, nawet s±siednich (np Elana, Merinotex, Towimor w Toruniu, Celuloza, Zak³ady Azotowe we W³oc³awku, Zak³ady Sodowe w Janikowie, Zak³ady Celulozowo-Papiernicze w ¦wieciu, Petrochemia w P³ocku itp).
Najwiêksz± dynamikê w latach 70-tych mia³ przemys³ paliwowo-energetyczny (500%), elektromaszynowy (150%), chemiczny (90%), drzewny (70%), spo¿ywczy (60%).
Przemys³ bydgoski silny baz± przedwojenn±, osi±ga³ dobre wyniki w eksporcie (13 % warto¶ci produkcji przemys³u bydgoskiego).
Najwiêkszymi producentami na rynek i eksport, niejako wizytówkami miasta by³y m.in.: Zachem, Romet, Eltra, Telfa, Modus, Kobra.
Jednak udzia³ nak³adów inwestycyjnych w pozaprzemys³owe dziedziny ¿ycia miasta zmala³, co skutkowa³o niedoinwestowaniem infrastruktury komunalnej i budownictwa.
Ju¿ od koñca lat 60-tych nak³ady inwestycyjne (ustalane centralnie) w Bydgoszczy nie by³y wy¿sze ni¿ w s±siednich o¶rodkach, a nawet ni¿sze. W 1978r. wynosi³y one: dla Bydgoszczy 5,8 mld z³, w Toruniu (przyk³adowo) 5,1 mld z³, co licz±c na mieszkañca dawa³o odpowiednio: 17,1 i 30,4 ty¶. z³. Podobnie by³o w nak³adach przeznaczanych na budownictwo.
Charakterystyczn± cech± industrializacji miasta w latach powojennych by³o opieranie siê na istniej±cych i posiadaj±cych dobre tradycje przemys³ach i zak³adach pracy: chemicznym, elektrotechnicznym, elektromaszynowym, odzie¿owym, skórzany, drzewnym, spo¿ywczym.
O tym jak w³adze centralne "kocha³y" Bydgoszcz ¶wiadczy fakt, ¿e by³a jedynym z du¿ych miast w Polsce, w którym w ca³ym powojennym okresie nie zlokalizowano ani jednej wielkiej inwestycji przemys³owej stawianej od podstaw. W zwi±zku z tym Bydgoszcz nie zyska³a korzy¶ci, jakie wi±¿± siê z budow± wielkich i nowoczesnych zak³adów przemys³owych (przyk³ad: W³oc³awka, Torunia). Na uznanie zas³uguje fakt, ¿e mimo braku zainteresowania w³adz centralnych budow± nowych zak³adów przemys³owych w Bydgoszczy, wysoka pozycja miasta w tym zakresie zosta³a utrzymana.
|
06:16 
15:49
